‘Terug naar het ghetto van Warschau’
1 september 1939: de Duitse Wehrmacht valt Polen binnen, het
begin van W.O.II. In de nationale Poolse radiostudio in Warschau
zit de 28-jarige Wladyslav Szpilman de “Nocturne in D-mineur”
van Chopin te spelen. Bommen van de Deutsche Luftwaffe treffen
het gebouw en jagen de getalenteerde en befaamde jonge pianist
bruusk weg. Het begin van 1 van de zwartste bladzijden uit de
geschiedenis van de mensheid; voor Szpilman zelf volgt niets
minder dan een afdaling in een Danteske hel. Op dat moment leven
in Polen 3.500.000 Joden waarvan er 360.000 in Warschau wonen en
daar ongeveer één derde van de totale bevolking uitmaken. In het
kielzog van de Wehrmacht volgen de Gestapo en de SS die met
vernederin-gen, plunderingen, uithongering, confiscatie van
Joodse bezittingen en lukrake moordpartijen de Joden
brutaliseren. Op 1 december 1939 worden alle Joden verplicht om
een armband met de Davidsster te dragen en kort daarop worden
hun eigendommen aangeslagen, wordt hun voedselrantsoen dusdanig
beperkt dat ze net niet uithongeren en krijgen ze het verbod om
nog langer het openbaar vervoer te gebruiken, in parken te
kuieren, op banken te zitten en op het voetpad te wandelen. Een
gedeelte van Warschau, het zogenaamde “Judenviertel”, wordt op
15 november 1940 ommuurd en hermetisch afgegrendeld: meer dan
een half miljoen Joden zitten er opeengepakt en tengevolge van
de ellendige levensomstandigheden, de overbevol-king, de
epidemieën en de willekeurige slachtpartijen sterven binnen
enkele maanden 100.000 mannen, vrouwen, bejaarden en kinderen.
Toch proberen de inwoners hun leven zo “normaal” mogelijk te
organiseren, met o.a. clandestiene politieke en culturele
activiteiten en onderwijs.
De grenzen van het getto worden voortdurend ingekrompen (tot 4
vierkante km.!) en tijdens de Wannseeconferentie van 20 januari
1942 luidt definitief de doodsklok voor de Joden. Onder het
voorzitterschap van SS-Obergruppenführer Heydrich besluiten 14
topambtenaren uit de ministeriële bureaucratie en leiders van de
SS (o.a. Eichmann) om de Europese Joden massaal naar het oosten
te deporteren en te vernietigen. Ook in Warschau zijn de
gevolgen snel zichtbaar: in juli 1942 worden 300.000 Joden uit
het getto gehaald met de belofte dat ze naar arbeidskampen
zullen overgebracht worden; in werkelijkheid denderen de treinen
naar Treblinka. Bijna niemand zal levend terugkeren.
57.000 mensen blijven achter in het ghetto, 200 slagen erin om
zich te bewapenen en op 19 april 1943 breekt een opstand uit
o.l.v. Mordechai Anielewicz. Een wanhopig gevecht breekt uit;
bijna 1 maand lang houden de Joodse verzetsstrijders stand en
lijden de Duitsers zware verliezen. Pas wanneer SS-troepen onder
leiding van de beruchte Gruppenführer Jürgen Stroop het getto
binnentrekken, breekt de weerstand. Hoe verschrikkelijk het moet
geweest
zijn, blijkt uit het dagelijks verslag van Stroop. Op 22 april
schrijft hij: “Massaal, met hele families, sprongen Joden die
reeds in brand stonden, uit de ramen of probeerden ze langs
aaneengeknoopte lakens en dergelijke naar beneden te klimmen. We
wisten dat deze Joden, net als alle anderen, onmiddellijk
moesten gedood worden.”In zijn eindverslag luidt het als volgt:
“Enkel door de ononderbroken en onvermoeibare inzet van alle
krachten is het gelukt in totaal 56.065 Joden op te pakken,
respectievelijk ze te vernietigen (…). De grote actie werd op
16/05/1943 om 20.15u. beëindigd door het opblazen van de
synagoge van Warschau. Nu is er in de voormalige Joodse woonwijk
geen leven meer. Al wat aan waardevolle voorwerpen, grondstoffen
en machines voorhanden was, is afgevoerd en opgeslagen. Alle
resterende gebouwen en dergelijke zijn vernield.” Gans het getto
wordt met de grond gelijk gemaakt en wanneer de Duitsers zich in
januari 1945 uit Warschau terugtrekken, blijven er nauwelijks 20
overlevende Joden achter. Szpilman was één van hen. Wanneer de
Poolse radio in 1945 de uitzendingen hervat, zit Szpilman achter
de piano en herneemt de “Nocture” van Chopin daar waar ze 6 jaar
eerder zo brutaal afgebroken was.
Zijn onthutsend verhaal is het thema van Roman Polanski’s “The
Pianist”. Hiervoor heeft hij zich gebaseerd op het schokkend
boek “Death of a City”, door Szpilman geschreven in 1946 als een
soort van therapie, en op een manuscript dat door Szpilman’s
zoon in 1998 ontdekt werd. Dit manuscript leidde tot een nieuwe
Duitse publicatie en werd kort nadien wereldwijd vertaald en
verspreid.
Het is overduidelijk dat dit waargebeurde verhaal ook dient als
uitlaatklep voor Polanski’s eigen oorlogsherinneringen: Polanski
wist zelf als kind in het getto van Krakau ternauwernood te
ontsnappen aan de deportatie, zag zijn vader weggevoerd worden
en nagenoeg gans zijn familie kwam om in de uitroeiingskampen.
Pas op 68-jarige leeftijd durfde Polanski het aan om een duik te
nemen in zijn verdrongen oorlogsherinneringen en dit
vergelijkbaar verhaal was het ideaal gegeven. Het apocalyptische
gettolandschap waarin Szpilman zich ophoudt, kan zelfs worden
opgevat als een hallucinante metafoor voor Polanski’s geknakte
state of mind. “The Pianist” is een traditioneel opgebouwd en
klassiek in beeld gezet oorlogsdrama. Zonder misplaatste
mooifilmerij of aanzwellende violen worden de brutaliteiten van
de nazi’s getoond. Talloze taferelen zullen zich voorgoed in uw
ziel branden. Bovendien is deze onthut- sende en ontroerende
film zeer genuanceerd en toont aan dat er ook slechte Joden en
goede Duitsers waren. Wat de relatief onbekende Adrien Brody,
die de rol van Szpilman vertolkt, presteert is buitengewoon
indrukwekkend. Fysiek is hij voor deze rol tot het uiterste
ge-gaan : meer dan 1 jaar lang was hij Szpilman en vermeed hij
in zijn dagelijks leven alles wat hem van de emoties van
Szpilman weg kon trekken. Dat hij zijn personage en alle
tragische ge-beurtenissen die in de film verteld worden moeilijk
van zich kan afzetten, wordt bewezen door het feit dat hij meer
dan 1 jaar na het beëindigen van de opnames van “The Pianist”
nog steeds geen andere rol heeft kunnen aannemen. “The Pianist”
is een hartverscheurende, niet te missen film die op het
Festival van Cannes terecht met de Gouden Palm bekroond werd.
www.thepianist-themovie.com |
