 |
28 10 2003 Regie:
Scenario:
Vertolking:
Fotografie:
Montage:
Muziek: |
Peter Mullan
Peter Mullan
Geraldine McEwan, Anne-Marie Duff, Nora-Jane Noone, Dorothy Duffy,
Eileen Walsh, Mary Murray, Britta Smith, Peter Mullan
Nigel Willoughby
Colin Monie
Craig Armstrong |
 |
‘Verborgen leed’
Religie: wellicht is er over geen enkel ander onderwerp meer
inkt gevloeid. Zeer recent nog was er de controverse rond de
vraag of het belang van het christendom voor de Westerse
beschaving expliciet in de Europese grondwet vermeld diende te
worden. Sommigen vonden dat 2000 jaar beschaving verloochend
werd door dat niet te doen, anderen waren van mening dat “God
enkel thuishoort in de kerken, tempels, synagogen en moskeeën –
deze magnifieke pretparken van het zieleleven, grootse
spiegelpaleizen van de menselijke geest. Maar in een grondwet?
Nee, de grondwet is geen kermis.” (Peter de Graeve, De
Standaard, 19 juni 2003). Gelukkig is deze polemiek vooral op de
opiniebladzijden van enkele kranten uitgevochten zonder dat er
echte wapens aan te pas zijn gekomen, een gevaar dat bij religie
vaak om de hoek loert. Is religie nu ‘opium voor het volk’ of
een noodzakelijke reddingsboei waaraan de zoekende en
twijfelende mens zich kan vastklampen, een tegengif voor de
uitwassen van de (extreem) materialistische maatschappij? Niet
meteen een eenvoudig probleem! Want tot vandaag de dag hebben
religies zowel het beste als het slechtste in de mens naar boven
gebracht.
Deze film belicht een donkere bladzijde uit de geschiedenis van
de katholieke kerk. Zoals we allen weten zijn dergelijke donkere
bladzijden geen exclusief “privilege” van de katholieke kerk.
“Kadosh” schetste ook een onthutsend beeld van de leefwereld van
de streng orthodoxe Chassidische Joden en talloze documentaires
over extreem conservatieve, islamitische groeperingen zoals de
Taliban, liggen nog vers in het geheugen. In veel gevallen zijn
vrouwen de eerste slachtoffers van te strikt geïnterpreteerde
religieuze wetten. Het is trouwens opvallend dat heel wat
religies een dubbelzinnige moraal hanteren tegenover de vrouw.
Enerzijds (vanuit de vruchtbaarheidscultus) een grenzeloze
bewondering voor en aanbidding van de Moedergodin, de Magna
Mater, de Heilige Maagd, anderzijds een diep ingewortelde
oerangst voor het “vrouwelijke”, de bewelmende, ontregelende
sexe. Het volstaat om te verwijzen naar de figuur van Eva: zij
en niemand anders was verantwoordelijk voor de zondeval van de
mensheid. Blijkbaar wordt de sexuele uitstraling van vrouwen als
bedreigend ervaren door de gevestigde (religieuze) orde: daarom
mochten/mogen ze niet studeren, mogen ze niet voorgaan in
erediensten, moeten ze een hoofddoek ombinden of hun
vrouwelijkheid volledig verbergen.
Om de zonde van het vlees te vermijden ging men in het Ierland
van de 20e eeuw nog een stapje verder dan de islamitische
fundamentalisten. In plaats van het lichaam van de vrouw weg te
stoppen in een alles verhullende boerka, stopte men hele
generaties vrouwen weg in de Magdalene-kloosters.
The Magdalene sisters speelt in de jaren zestig in één van de
Magdalene-tehuizen in Ierland waar tienermeisjes en jonge
vrouwen naartoe werden gestuurd als ze toegaven seksueel
misbruikt te zijn, ongehuwd zwanger werden, flirterig aangelegd
of simpelweg te mooi waren. Ook werden er veel geestelijk
gehandicapte vrouwen ondergebracht, aangezien men geloofde dat
mensen met een laag IQ, vooral vrouwen volgens sommige obscure
geesten, al van nature geneigd waren tot promiscue gedrag. Peter
Mullan, acteur in de Ken Loach-film My Name is Joe en regisseur
van Orphans, baseerde zijn film op de documentaire Sex in a cold
climate van Steve Humphries, die getuigenissen verzamelde van
vrouwen die hun jeugd of hun hele leven in een van deze
instellingen hebben doorgebracht.
Hij portretteerde een vijftal van hen. Om in hun onderhoud te
voorzien exploiteerden de tehuizen wasserijen. Daar werden de
vrouwen in staat gesteld met het vuil van anderen hun eigen
'zonden' weg te wassen. "Het kwam de kerk wel heel goed uit dat
ze een strafsysteem hadden bedacht dat zogenaamd over het
reinigen van de ziel gaat, maar tegelijkertijd economisch
profijt opleverde", stelt Mullan bitter. "Het maakt de link
tussen de kerk en het materialisme nog eens extra pijnlijk
duidelijk." Pas het afgelopen decennium werd bekend dat de
vrouwen die in een 'Magdalene asylum' terechtkwamen, waren
overgeleverd aan de nukken en grillen van de liefdezusters, vaak
gefrustreerde ex-bewoonsters, die in deze instellingen de plak
zwaaiden. Seksueel misbruik door priesters of religieuzen,
uitbuiting, sadisme, religieuze wreedheden bleken aan de orde
van de dag. Een goeie 30.000 “ontuchtige” meisjes werden het
slachtoffer van de toen heersende, kortzichtig toegepaste
christelijke moraal en werden decennialang in deze Magdalene
Laundries opgesloten. Het is onthutsend om vast te stellen dat
pas in 1996, zegge en schrijve pas 7 jaar geleden, het laatste
“asylum” zijn deuren sloot !
Maar niet enkel de kerk was schuldig volgens Peter Mullan. Dat
de meisjes niet wegliepen is enkel te verklaren door het feit
dat de maatschappij net zo schuldig was aan wat er in die
tehuizen gebeurde als de kerk. De samenleving stopte die vrouwen
weg, verklaarde hen schuldig. En wat te denken van hun families?
Die deden ook niets. Het wreedste was dat die meisjes nergens
heen konden. Gevangen misdadigers worden op een gegeven moment
vrijgelaten. Zelfs als ze vluchtten, werden deze meisjes door
hun ouders teruggebracht, zo groot was de sociale druk en de
schande. Ze konden niet eens zelfmoord plegen, want dat was nog
wel de grootste zonde.
Wat u te zien zal krijgen is een schrijnende film die
herinneringen oproept aan “One Flew over the Cuckoo’ s Nest” en
“Angela’s Ashes”, met ijzersterke vertolkingen van enkele jonge,
nog onbekende actrices. Vooral de debuterende Nora-Jane Moone
die de rol van Bernadette speelt, maakt indruk. Haar uitdagende
blik en frivole uitstraling maken haar
niet alleen uiterst geschikt als hoofdpersoon, maar hebben ook
een iconische waarde. Bernadette belichaamt het vrijgevochten
beeld dat bestaat van de jaren ’60, en vormt zo de onmisbare
link tussen de film en de werkelijkheid.
Ook Geraldine McEwan schittert als de meedogenloze en
onmenselijke Sister Bridget. Dat de acteursregie uitstekend is,
is niet te verwonderen als je weet dat Mullan veel overgenomen
heeft van de werkwijze van zijn leermeester Ken Loach.
Voor zijn volgende projecten zal Mullan wellicht nooit meer de
obstakels moeten overwinnen die hij bij de productie van The
Magdalene Sisters tegenkwam. Ierse kranten weigerden de
advertenties waarin hij getuigen opriep om hun verhaal te
vertellen. Ondanks financiële hulp van onder andere Jim Kerr,
van de Schotse rockgroep Simple Minds, moest Mullan zelf met
17.000 £ over de brug komen om zijn budget rond te krijgen. En
toen Vanessa Redgrave, die de cruciale rol van Sister Bridget
speelde, halverwege de opnames afhaakte, leek de film een
doodgeboren kind. Maar Mullan zette door en de film kreeg overal
een enthousiast onthaal. Op het filmfestival van Venetië kreeg
hij de Gouden Leeuw, tot groot ongenoegen van enkele juryleden
maar vooral van het Vaticaan. De Osservatore Romano, de
spreek-buis van het Vaticaan, reageerde geschokt op de bekroning
van deze “antiklerikale en eenzijdige film”. Mullan reageer-de
met de mededeling dat hij het ergste materiaal niet eens
gebruikt heeft om het publiek niet af te schrikken. De
Italiaanse krant La Stampa steunde hem door te stellen dat de
kerk beter om vergiffenis zou vragen aan de slachtoffers in
plaats van de feiten te ontkennen. Maar of er voor deemoed en
berouw vanwege de kerk veel hoop is, is zeer de vraag: een vrouw
die een grafsteen voor de talloze anoniem begraven meisjes wil
laten oprichten, botst steevast op een “njet” van de kerk die
categorisch weigert om hun namen vrij te geven. In elk geval is
‘THE MAGDALENE SISTERS’ een uniek menselijk document, broodnodig
en humaan, een verbijsterend verhaal dat feiten voorrang
verleent op ‘wishful thinking’. Omdat mensen belangrijk zijn en
ideologische schermen veel onrecht verbergen. Vandaar.
|
|
