Net zoals de wereld en de werkelijkheid slechts bestaat door
middel van de taal (hoe kan iets zijn als het niet benoemd kan
worden?), zo bestaat de mens tot op zekere hoogte door middel
van en dankzij zijn geheugen. Wie we zijn wordt in zekere zin
bepaald door
wat we in het verleden hebben meegemaakt en dat alles ligt in
vormen, kleuren, geuren en feiten netjes opgeslagen in ons
geheugen.
Opgeborgen in een wirwar van kamers die volgestouwd zijn met
kasten waarin op ontel- baar veel schapjes massa’s mapjes staan,
blijven onze herinneringen in ons brein zorg-
vuldig bewaard. Hoewel veel van deze herinneringen in bestofte
mapjes een sluimerend
bestaan leiden, bepalen ze toch in belangrijke mate wie we als
persoon zijn.
Je bent als mens je herinneringen, een mens kan niet alleen maar
in het hic et nunc bestaan. Herinneringen beïnvloeden je leven
en kleuren je gevoelens. Maar enkele van die herinneringen zijn
wellicht onaangenaam of bijzonder pijnlijk, feiten die we liefst
zo snel mogelijk zouden willen vergeten, maar die we (hoe hard
we ook ons best doen om ze in een klein mapje in een donkere
kast te weg te moffelen) niet kunnen “deleten”.
Daarmee komen we dicht in de buurt van het vertrekpunt van deze
film.
Het idee achter “Eternal Sunshine of the Spotless Mind” is
afkomstig van regisseur Michel Gondry en zijn vriend-kunstenaar
Pierre Bismuth. Zij vroegen zich af hoe je je zou voelen als je
een kaartje in de bus zou vinden met daarop de mededeling dat
een andere persoon je heeft verwijderd uit zijn of haar geheugen
en of je zo vriendelijk zou willen zijn om geen contact op te
nemen met deze persoon. Michel Gondry was zo onder de indruk van
deze gedachte dat hij dit aanvankelijk in het echt wou
uitproberen. Toen hij besefte dat dit misschien niet bij
iedereen in goede aarde zou vallen, begon hij een verhaal te
bedenken waarin herinneringen centraal staan. Gondry hadden al
snel door dat hij niet de aangewezen persoon was om dit gegeven
om te bouwen tot een werkbaar script. Omdat Charlie Kaufman, met
wie Gondry al voor zijn debuut had samengewerkt,
in “Being John Malkovich” creatief had ingespeeld op de werking
van de menselijke geest, leek hij de geknipte persoon om dat
idee in een liefdes- verhaal vol humor en emoties te gieten.Michel Gondry slaagde er met zijn extreem scherpe visuele stijl
in om het intrigerende werk van Kaufman tot leven te wekken. De
tweede samenwerking tussen deze twee heren levert een film op
die tot de beste van 2004 gerekend moet worden.
“Eternal Sunshine of the Spotless Mind” gaat over Joel Barrish
(Jim Carrey), een kleurloze, maar intens verliefde man die er op
een dag achter komt dat zijn vriendin (Kate Winslet) hem, uit
onvrede over hun relatie, door middel van een futuristische
procedure bij de psychomedische firma Lacuna Inc. uit haar
geheugen heeft laten wissen. Uit pure wanhoop beslist ook Joel
om zijn pijnlijke herinneringen te laten verwijderen. Joel zijn
databank aan herinneringen zit boordevol emoties die evenmin als
herinneringen plotseling verdwijnen, maar langzaam afsterven,
pijnlijk vervagen. Tijdens de procedure wordt hij zich er
gaandeweg van bewust dat hij Clementine en zijn herinneringen
niet kwijt wil, maar hij ligt geïmmobiliseerd terwijl de
technici in zijn geest jacht maken op zijn herinneringen aan
haar om ze definitief uit te wissen. De enige uitweg is zijn
geliefde te zoeken in verre en onverwachte plaatsen in zijn
geheugen. Geen gemakkelijke materie, maar dat maakt “Eternal
Sunshine of the Spotless Mind” juist heerlijk uitdagend.
Wat vroeger nog ontbrak in Kaufman's werk was een uitmuntende
cast die in staat moest zijn om de diepe filosofische kwesties
in het script effectief te mengen met een gevoel voor (vooral
zwarte) humor. Jim Carrey bood zichzelf na het lezen van het
script aan voor de rol van Joel. Het is meteen zijn derde
“serieuze” rol na “The Truman Show” en “Man on the Moon”. Carrey
is geknipt voor het werk van Charlie Kaufman gezien zijn
affiniteit met personages die nét éven iets verder van de
werkelijkheid staan dan een normaal iemand. Toch is Joel een
onkarakteristiek personage voor Carrey, want hij speelt het
tegenovergestelde van wat we gewend zijn; geen gekke bekken,
waardoor het aan-vankelijk zelfs lastig is om hem zo te
herkennen met zijn uitgestreken gezicht. Een mooie ingetogen
rol, die de kijker nog lang zal heugen.
Hetzelfde geldt voor Kate Winslet. Haar kennen we als iemand die
uitstekend en betrouwbaar werk aflevert, maar vaak in een strak
keurslijf zit. Het siert haar dat zij met de rol van Clementine
haar grenzen verlegt naar deze iets absurdere materie. Kate
Winslet lijkt wel haar persoonlijkheid te hebben verwisseld voor
die van Jim Carrey: ze springt rond, ratelt aan één stuk door en
is zeker 'the life of the party' in deze film. Clementine wil
met volle teugen van het leven genieten. Ze wil niet eindigen
als de 'dining dead', de stelletjes die je in restaurants
zwijgend ziet dineren. Een rimpelloos leven is geen leven. Niet
voor niets zitten er barsten in de bevroren Clyde River, waar
Clementine met Joel een gelukkig moment beleeft, 's nachts onder
de sterrenhemel. Barsten maken het ijs spannender. De zon
schijnt misschien eeuwig voor rimpelloze mensen met een ziel
zonder vlekken, zoals in de filmtitel, maar eeuwige zon gaat ook
vervelen.
Het hart van de film wordt gevormd door een mooi, levensecht
liefdesdrama dat waarachtig weet te ontroeren en zo herkenbaar
is. Bijvoorbeeld in de scène waarin Clementine en Joel
afzonderlijk van elkaar op een bandrecorder inspreken waarom het
fout gelopen is tussen hen. Geen groot drama, maar kleine
irritaties en geheime gedachtes die je eigenlijk nooit
uitspreekt. "Het viel me tegen dat ze meer een tijdschrif-
tenlezer blijkt te zijn dan een boekenlezer." "Ik vind mezelf
niet leuk meer als ik bij hem ben."
Relaties lopen inderdaad vaak stuk omdat de kleine alledaagse
irritaties zich opstapelen en de prachtige herinneringen aan de
warme, oprechte gevoelens van de prille liefde uit de begindagen
stilaan ondergesneeuwd raken in de wrevel van elke dag. De film
toont op een verbluffend originele manier aan dat we gewoon diep
genoeg in ons geheugen op zoek moeten gaan naar wat ons bindt in
plaats van wat ons scheidt en dat we best enkel de negatieve
gevoelens wissen.
Ook de bijrollen worden prachtig ingevuld: Tom Wilkinson
(Shakespeare in Love) als de dokter die de procedure bedacht
heeft; Mark Ruffalo (My Life Without Me) en Kirsten Dunst
(Spider-Man 2) als een verliefd stel dat de drankenkast van Joel
plundert tijdens zijn behandeling, en Elijah Wood (The Lord of
the Rings) als de stille aanbidder van Clementine.
Een groot gedeelte van de charme in “Eternal Sunshine of the
Spotless Mind” is te wijten aan de visuele stijl van regisseur
Michel Gondry. Hij is al jarenlang bezig met het maken van
uitermate inventieve videoclips voor met name The Chemical
Brothers, Björk en Daft Punk. In deze film heeft hij doelbewust
gekozen voor een artisanale aanpak i.p.v. gebruik te maken van
de nieuwste technologie omdat hij ten allen prijze wou vermijden
om van Eternal Sunshine een SF-prent te maken. Dit vergde enorm
veel creativiteit en inventivi- teit en ook de opbouw van de
film getuigt daarvan. Merk bijvoorbeeld hoe de optiteling pas 20
minuten na het begin van de film verschijnt, waardoor Gondry
onderstreept dat het geen normale narratieve structuur met een
gewoon chronologisch relaas van de gebeurtenissen is. Ook de
muziek ondersteunt de film inhoudelijk. Het “Corgees”-lied
“Everybody’s Got to Learn Sometime” legt mee de kern en de
dieperliggende boodschap van deze film bloot.
“Eternal Sunshine of the Spotless Mind” is een zeldzaam mooie
film waarin bijna alle puzzelstukken perfect op de juiste plaats
lijken te vallen: regie, acteurs, script en zo veel meer. De
film is inhoudelijk zo rijk en bevat zoveel lagen dat 1 visie
feitelijk niet volstaat om alle details bij mekaar te puzzelen.
En toch heeft deze film voor iedereen iets herker- baars, zolang
er maar een beetje moeite voor wordt gedaan. Als u komt kijken
zal u de film niet meer uit uw geheugen kunnen wissen!
De titel van de film tenslotte is ontleend aan een gedicht van
de Engelse dichter Alexan- der Pope, en we willen u het fragment
niet onthouden:
How happy is the blameless vestal's lot!
The world forgetting, by the world forgot.
Eternal sunshine of the spotless mind!
Each pray'r accepted, and each wish resign'd.
(Uit het gedicht 'Eloisa to Abelar', 1717) |
