.: 2004-2005  Deel 2 :.

De film maakt een sprong in de tijd en we zijn er getuige van hoe Eleni, inmiddels een puber, terugkeert naar haar dorp na een verblijf in Thessaloniki waar zij bevallen is van een tweeling. Zij was zwanger geraakt van haar stiefbroer Alexis, een schandaal dat haar stiefmoeder verborgen heeft weten te houden voor haar man en de rest van het dorp door haar naar Thessaloniki te sturen. Een aantal jaren later, na het overlijden van zijn vrouw, besluit Spyros met zijn adoptiefdochter Eleni te trouwen.
Eleni vlucht echter op haar trouwdag samen met Alexis weg. Zij sluiten zich aan bij een groepje muzikanten die in een theater in Thessaloniki wonen.

Intussen trekt de Griekse geschiedenis aan ons oog voorbij. Zo wordt er o.a. verwezen naar de stroom Griekse vluchtelingen die na 1922 vanuit Klein-Azië naar het moederland noodgedwongen terugkeren en naar de troebelen in de aanloop naar de 2e wereldoorlog. Omdat Angelopoulos vaak heel kort en slechts terloops naar deze gebeurtenissen ver- wijst, kan het misschien geen kwaad om kort op enkele feiten in te zoomen.

In de vroege jaren ’20 golfde de macht heen en weer tussen de Griekse koning Giorgos II en de aanhangers van de republiek. In 1936 moest de pas teruggekeerde koning na nauwelijks 1 jaar zijn macht al weer afstaan aan Ioannis Metaxas, een dictator die grote sympathie had voor Mussolini en Hitler. Hoewel Metaxas neutraal probeerde te blijven viel Italië toch het land binnen. Een groot gedeelte van het land, waaronder Thessaloniki, werd door Italië bezet. Later namen de Duitsers het bewind over. Er ontstonden allerlei concurrerende verzetsbewegingen. Griekenland werd in 1944 bevrijd.
Nu brak er een burgeroorlog uit tussen linkse bewegingen en de royalisten. De royalisten wonnen deze strijd en daardoor kon de Griekse koning Giorgos II opnieuw terugkeren uit ballingschap. Hij werd na zijn dood in 1946 opgevolgd door zijn zoon, Paul I. De burgeroorlog woedde desondanks nog steeds voort en werd steeds bloediger. Pas in 1948/1949 kwam er een einde aan deze strijd door ingrijpen van het Britse leger en de steun van de Amerikanen aan de regeringstroepen. De communisten verloren snel terrein en hadden te kampen met ernstige wapentekorten. Tegen de achtergrond van deze gebeurtenissen voltrekt het drama van Eleni zich.

Wie denkt een Griekse variant van “La Meglio Giuventu” te zien, vergist zich deerlijk. Angelopoulos is niet zozeer geïnteresseerd in het vertellen van een concreet realistisch verhaal, maar voert in een tijdloos, groots metaforisch verhaal zijn personnages op als schaakstukken in een intellectuele constructie, waarin de begrippen ballingschap en ont- heemd zijn centraal staan.
Ze lopen verloren in de chaos der beschaving, in het puin der tijden. Vaak schemert er in Angelopoulos' expressionistische visioenen iets door van de actualiteit, zoals de oorlog in Joegoslavië (Ulysses' gaze, 1995) of de vluchtelingenproblematiek (L'éternité et un jour, 1999). In wezen blijft zijn pessimisme echter universeel, en is het door hem in eindeloze takes opgeroepen landschap eerder mythisch en metafysisch van aard. Griekenland, de Balkan, Europa, de wereld van gisteren of die van morgen, hun vermoeide geest, Angelopoulos' ontwortelde personages dolen overal en nergens tegelijk. Daarom raken ze verzeild in surrealistisch-apocalyptische tableaux waar de droeve symboliek van afdruipt.

In “Eleni” overtreft Angelopoulos zichzelf: talloze keren zou je de film willen stopzetten om dergelijke tableaux gedetailleerd te bekijken, omdat ze zo weergaloos prachtig en verbluffend perfect opgebouwd zijn.
Maar toch: hoewel de historische gebeurtenissen op de achtergrond plaats vinden en slechts indirect invloed hebben op de protagonisten, blijkt deze invloed erg groot. De Russische burgeroorlog (na de Russische Revolutie) leidde tot het verlies van Eleni's ouders en haar ballingschap. De strijd tussen communisten en royalisten was verantwoordelijk voor het verlies van Nikos en haar vele arrestaties. De Tweede Wereldoorlog leidde tot het verlies van haar man en de burgeroorlog deed haar twee zonen tegen elkaar keren en leidde tot hun dood.

Dat deze film gemaakt is door een klassiek geschoolde Griek, blijkt overduidelijk uit het feit dat de prent inhoudelijk tot in zijn kleinste vezels verbonden is met de klassieke Griekse mythologie.
“Eleni” ademt de sfeer en de geest uit van klassieke, antieke Griekse noodlotsdrama’s.
Angelopoulos leunt heel dicht aan bij de 3 grote Griekse tragici, vooral bij Aischylos.
Het loodzware karakter van de film en de opeenstapeling van dramatische gebeurtenissen, sluiten zeer goed aan bij de algemene teneur van Aischylos’ trilogieën, meer be- paald dat de mens de speelbal is van het noodlot. De beeldenrijkdom en de metaforen in Aischylos’ taal worden door Angelopoulos cinematografisch weergegeven.
Dat Angelopoulos voor zijn noodlotsdrama kiest voor een trilogie, is wellicht geen toeval. De tragici die wilden deelnemen aan de jaarlijkse toneelwedstrijden in Athene moesten elk 1 trilogie schrijven.
Bovendien heeft Angelopoulos deze film volgestoken met directe en indirecte verwijzingen naar de klassieke Griekse mythologie. Een greep uit de te ontdekken linken: het 'schaken' van de bruid Eleni door Alexi verwijst rechtstreeks naar de Trojaanse oorlog; de namen van de hoofdrolspelers zijn niet lukraak gekozen: Eleni is Helena, de Spartaanse koningin die door Alexi, de verkorte vorm voor Alexandros, wat dan weer een andere naam is voor Paris, geschaakt werd.

Het verhaal van de draad van Ariadne, door Theseus gebruikt om na het doden van de Minotaurus de terugweg uit het labyrinth te vinden, wordt door Angelopoulos verwerkt in het ontroerend afscheid van Eleni en Alexi.
Ook de Thebaanse sagencyclus komt aan bod. Wanneer de vader Spyros onrechtstreeks door zijn zoon Alexi gedood wordt, vinden we daarin een verwijzing naar het bekende verhaal van Oidipous en dat is ook het geval voor de tweelingzonen van Eleni, die in de verschrikkelijke burgeroorlog elk in een ander kamp vechten, net zoals Polyneikes en Eteokles, de broers van Antigone.
Wanneer Griekse moeders zich radeloos storten op de gedumpte lichamen van hun in de oorlog gesneuvelde zonen, zijn zowel Homeros als Euripides met hun indringende beschrijvingen van het lot van vrouwen in oorlogstijd, niet veraf.
Eleni die wacht op de terugkomst van haar man, doet dan weer denken aan de trouwe Penelope die, in tegenstelling tot Eleni, wel het geluk kent om Odysseus na zijn jaren- lange zwerftocht levend te zien thuiskomen.
En de prominente rol van muziek doorheen de ganse film verwijst rechtstreeks naar de legendarische Thrakische zanger Orpheus, die door de kracht van zijn gezang bomen, rotsen en zelfs de onderwereld weet te ontroeren.

Dat water in deze film een belangrijk gegeven is, zal u bijna aan den lijve ondervinden.
De ganse film door regent het bijna onophoudelijk en andere verwijzingen naar water zijn ontelbaar. En ook hier slaat Angelopoulos een brug met de Griekse oudheid.
Toen de eerste Griekse filosofen in de 6e eeuw voor Chr. op de kust van Klein-Azië geen genoegen meer namen met de mythologische verklaringen en als een soort natuurwe- tenschappers op zoek gingen naar een rationele verklaring voor de verschijnselen in de kosmos, beweerde 1 van hen, Thales van Milete, dat water de oerstof was waaruit alles was voortgekomen. Niet zo gek als men bedenkt dat de eerste levensvormen zich ontwikkeld hebben in de oerzeëen, dat we allemaal de eerste 9 maanden van ons bestaan in water hebben doorgebracht en dat een mens voor ongeveer 70% uit water
bestaat. Het is de vraag of Angelopoulos in de volgende delen van zijn trilogie de andere oerelementen lucht, aarde en vuur zal verwerken.
Intussen kan U alvast genieten van deze mooie film die zich met zijn trage, indringende ritme en zijn prachtige beelden hopelijk een weg zal banen naar uw hart.