Lars von Trier Lars von Trier Manuel Alberto Claro
Kristian Eidnes Anderson Molly Malene Stensgaard
Kirsten Dunst (Justine), Charlotte Gainsbourg (Claire), Kiefer
Sutherland (John), Stellan Skaarsgard (Jack), Alexander Skaarsgard
(Michael), John Hurt (Dexter), Charlotte Rampling (Gaby), Udo Kier
(Wedding Planner)
Onvermoede foutenmarge
Filosoferen over het heelal is een bezigheid van eeuwen. Vele
vragen bleven zonder antwoord totnogtoe. In het kielzog van Jules
Verne gaan wetenschappelijke ruimtereizen vandaag op zoek naar
leven of leefbare omstandigheden voor wezens zoals wij. Of er ooit
een ontmoeting van komt, is niet zeker. Ruimtereizen van
astronauten, sondes en labs bevestigen onze onwetendheid ondanks
‘groeiende wetenschap’ terzake. Zon- en maanverduisteringen
blijven intrigeren en grijpen ons soms naar de keel. Wat daarboven
gaande is, blijft voor leken een mysterieuze zaak, een
indrukwekkend gebeuren dat onze nieuwsgierigheid stimuleert. Ook
al zijn ruimtereizen meestal onderwerpen van spannende science
fiction films, onrustig worden we er niet van. De aarde blijft nog
wel een tijdje draaien, zonder probleem, denken we.
De
krant De Standaard publiceerde in november 2011 jl. een
persartikel over een grote planetoïde die, met een diameter van
400 m, de aarde was genaderd tot op een afstand kleiner dan die
van de aarde tot de maan. De eerste keer sinds mensenheugenis.
Volgens de berekeningen van de Amerikaanse ruimteorganisatie NASA
was er geen enkel gevaar dat die onregelmatige rotsblok tegen de
aarde zou botsen. En volgens computersimulaties zou er ook in de
volgende eeuw geen gevaar bestaan. Maar mogen we die berekeningen
altijd geloven ? Is er niet iets in de natuur, en zeker in het
heelal, dat de mens overstijgt, alles onvoorspelbaar maakt en
ervoor zorgt dat “meten niet altijd weten is”? Wat als het
misloopt ? Precies daar gaat het over in Lars Von Trier’s jongste
film, veruit de beste sinds ‘Breaking the Waves’ (1996).
“Melancholia” is inderdaad een meesterlijk melodrama over
existentiële ruimte dat, qua visueel spektakel, niet moet
onderdoen voor Stanley Kubrick’s “Space Odyssey” en meer
slagkracht heeft dan Terence Malick’s ‘Tree of Life’ met Brad Pit.
Met deze indrukwekkende film wilde von Trier ‘zich in de afgrond
van de Duitse romantiek storten, met Wagner als gezel en de
neiging tot zelf-vernietiging en fatalistische tristesse als
traditionele ingrediënten. Ik hou van de schok tussen wat
romantisch, grandioos, gestileerd is en een zekere vorm van
realisme’, zo vat hij zijn opzet samen.
De titel
‘Melancholia’ verwijst evenzeer naar de sfeer en de muziek van het
filmverhaal als naar de gemoedsgesteltenis van de personages. De
bloedmooie en hypergestyleerde proloog voert in droom-achtige
beelden een ballet op met als thema “ het einde van de wereld”. De
hoogromantische tonen van Richard Wagner’s “Tristan en Isolde”
nemen de toeschouwer mee in een sfeer van droefheid en melancholie
op het leidmotief van de “Liebestod” . Onheilspellende muziek voor
een dwaaltocht die zich in eenzaamheid voltrekt als in een donkere
droom, vol gruwelijke schoonheid en verstil-lende romantiek.
De neergang wordt ingezet met een huwelijksfeest à la “Festen”
dat uitloopt op een psychodrama waarin de oppervlakkige
society-houding van de gasten de donkere, neerslachtige gevoelens
van de bruid aanwakkeren : Justine ontvlucht het verknalde
feestje. De labiele, melancholische jonge vrouw wou nochtans haar
evenwicht hervinden, weer “normaal” worden via het huwelijk. “Ze
wilde af van het absurde, van de angst en de twijfel”, zegt de
regisseur. Alles loopt goed tot zij de confrontatie met haar eigen
verwachtingen niet meer aankan. Terwijl de planeet “Melancholia”
op ramkoers met de aarde lijkt te zitten, ondanks geruststellende
berekeningen van wetenschappers, krijgt Justine meer en meer
visioenen, geïnspireerd door het verlangen naar de dood : ’t is
net alsof de lijdende Justine de dreigende planeet naar de aarde
aantrekt. Haar nachtmerrie wordt realiteit. In het tweede
gedeelte evolueert “Claire”, de zus van Justine en haar enige
toeverlaat tot dan toe, van een rationele vrouw naar een
paniekerig, angstig persoon. Zij vindt alleen nog troost bij
Justine die in een soort rustige, gelukzalige depressie verkeert.
Volgens Von Trier (ervaringsdeskundige terzake) is melancholie
geen geestesziekte maar een gemoedsgesteltenis die met “tristesse”
en creatieve dadendrang verbonden is. “Psychologen hebben ontdekt
dat depressieve mensen rustiger, praktischer en rationeler
reageren onder extreme omstandigheden dan zogezegd normale
mensen”.
In deze tragische fabel wist Lars von Trier ook
nu weer een sterrencast tot een opmerkelijk acteerniveau te
inspireren : wat Charlotte Rampling, Charlotte Gainsbourg, John
Hurt, vader en zoon Skaargard en een schitterende Kirsten Dunst
neerzetten is om van te watertanden en werd verdiend bekroond met
o.a. een Gouden Palm voor Beste Actrice.
“Melancholia” is
meer dan een film. Dit extreem romantische verhaal over depressie
en verlangen, over angst en verliezen, over vervreemding en
eenzaamheid is in de eerste plaats een confrontatie tussen denken
en aanvoelen, een zoektocht naar antwoorden op essentiële vragen,
een oproep tot geloof in de kracht van menselijkheid, tederheid en
schoonheid. Een overweldigend filmisch schouwspel over vrees voor
een nabije toekomst. En parabel die in prachtig gecomponeerde
beelden de ‘laatste dag’ laat voorvoelen waarbij de ratio
buitenspel wordt gezet door een grondintuïtie van fatale,
definitieve, onontkoombare radicale verandering. Een visueel
ingrijpend gebeuren, die finale. Meteen een prachtige
filmmeditatie, sacraal en verstillend, over krachten die ons te
boven gaan en die we met stoïcijnse aanvaarding als een overmacht
zullen ervaren. Ongezien is de aangrijpende eenvoud van pakkende
beelden over de kleinheid van mensen in het aanzicht van een
imposante, superieure natuur. Indrukwekkend. Een absolute topper
om de tweede seizoenhelft met glans te beginnen.
